અનિયમિત ચોમાસું,દુષ્કાળ અને ઓછો વરસાદ ભારતીય ખેતીને પ્રતિકૂળ અસર કરી રહ્યા છે.
$(a)$ ખેતીના હેતુઓ માટે પાણીની ઉપલબ્ધતા વધારવા માટે અપનાવવામાં આવેલી કોઈપણ બે પહેલ જણાવો.
$(b)$ ચેક ડેમ બનાવવાના બે ફાયદા જણાવો.
$(c)$ સિંચાઈની નહેર (Canal) અને નદી લિફ્ટ સિસ્ટમનું ટૂંકમાં વર્ણન કરો.

ખાતર (Manure) વિશે સાચું વાક્ય શોધો:
$(i)$ ખાતરમાં કાર્બનિક પદાર્થોનું પ્રમાણ વધુ અને પોષક તત્વોનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે.
$(ii)$ તે રેતાળ જમીનની પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતામાં વધારો કરે છે.
$(iii)$ તે ચીકણી જમીનમાંથી વધારાનું પાણી દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.
$(iv)$ તેનો વધુ પડતો ઉપયોગ પર્યાવરણને પ્રદૂષિત કરે છે કારણ કે તે પ્રાણીઓના ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોમાંથી બને છે.

એવું જોવા મળ્યું છે કે અસ્થમાના દર્દીઓની સંખ્યા દિવસેને દિવસે વધી રહી છે. આ શહેરીકરણ,ઔદ્યોગિકીકરણ અને વાહનોના વધુ પડતા ઉપયોગને કારણે છે. સિદકની માતાએ આ સમસ્યાને ઘટાડવા માટે કેટલીક પહેલ કરી હતી. તેણીએ તેના પુત્ર અને તેના મિત્રો સાથે મળીને કોલોનીના લોકો કયા સ્થળોએ જાય છે,કયા રૂટ લે છે અને તેમના કામના સમયનો ડેટા તૈયાર કર્યો અને કારપૂલિંગની વ્યવસ્થા કરી.
$(a)$ અસ્થમાના દર્દીઓની વધતી જતી સંખ્યાનું કારણ સમજાવો.
$(b)$ સિદકની માતા દ્વારા દર્શાવવામાં આવેલા મૂલ્યો સમજાવો.
$(c)$ આ સમસ્યાને ઘટાડવા માટે અન્ય પદ્ધતિઓ સૂચવો.

પશુપાલન નીચેના હેતુઓ માટે કરવામાં આવે છે:
$(i)$ દૂધ ઉત્પાદન
$(ii)$ ખેતીકામ
$(iii)$ માંસ ઉત્પાદન
$(iv)$ ઈંડાનું ઉત્પાદન

ખેતીમાં ફોટોપીરિયડ (પ્રકાશાવધિ)નું એક મહત્વ જણાવો.

"પાક સંરક્ષણ વ્યવસ્થાપન એ લણણી પૂર્વે અને લણણી પછીની બંને પ્રક્રિયા છે". યોગ્ય ઉદાહરણો સાથે આ વિધાન સમજાવો.