પ્રાથમિક અને દ્વિતીયક ચયાપચયકો (metabolites) એટલે શું? તેમના મહત્વ અને ઘટકો ઉદાહરણ સાથે જણાવો.

(N/A) $\rightarrow$ રસાયણવિજ્ઞાનનું સૌથી રોમાંચક પાસું સજીવોમાંથી હજારો નાના અને મોટા સંયોજનોને અલગ કરવાનું, તેમની રચના નક્કી કરવાનું અને જો શક્ય હોય તો તેનું સંશ્લેષણ કરવાનું છે.
$\rightarrow$ જૈવ-અણુઓની યાદીમાં, એમિનો એસિડ અને શર્કરા સહિત હજારો કાર્બનિક સંયોજનો જોવા મળે છે; આ જૈવ-અણુઓને 'ચયાપચયકો' (metabolites) કહેવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ પ્રાણી પેશીઓમાં, ઓછા આણ્વીય ભાર ધરાવતા કાર્બનિક સંયોજનો જોવા મળે છે; તેમને પ્રાથમિક ચયાપચયકો કહેવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ જો કોઈ વનસ્પતિ, ફૂગ અને સૂક્ષ્મજીવી કોષોનું વિશ્લેષણ કરે, તો હજારો અન્ય ઘટકો જોવા મળે છે, દા.ત., આલ્કલોઇડ્સ, ફ્લેવોનોઇડ્સ, રબર, આવશ્યક તેલ, એન્ટિબાયોટિક્સ, રંગદ્રવ્યો, સુગંધ, ગુંદર, મસાલા વગેરે. આને દ્વિતીયક ચયાપચયકો કહેવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ પ્રાથમિક અને દ્વિતીયક ચયાપચયકોની તુલના:
\theta\theta\theta\theta\theta\theta\theta\theta\theta\theta\theta\theta\theta

પ્રાથમિક ચયાપચયકો	દ્વિતીયક ચયાપચયક શ્રેણી	ઉદાહરણો
શર્કરા	રંગદ્રવ્યો	કેરોટીનોઇડ્સ, એન્થોસાયનિન
એમિનો એસિડ	આલ્કલોઇડ્સ	મોર્ફિન, કોડીન
ચરબી	ટર્પેનોઇડ્સ	મોનોટર્પીન્સ, ડાયટર્પીન્સ
નાઇટ્રોજન બેઇઝ	આવશ્યક તેલ	લીંબુ ઘાસનું તેલ
ન્યુક્લિયોસાઇડ્સ	ઝેરી પદાર્થો	એબ્રીન, રિસીન
ન્યુક્લિયોટાઇડ્સ	લેક્ટિન્સ	કોન્કેનાવેલિન $A$
-	દવાઓ	વિનબ્લાસ્ટિન, કરક્યુમિન
-	પોલિમરિક પદાર્થો	રબર, ગુંદર, સેલ્યુલોઝ

$\rightarrow$ હાલમાં, આપણે યજમાન સજીવોમાં તમામ 'દ્વિતીયક ચયાપચયકો'ની ભૂમિકા કે કાર્યોને સંપૂર્ણપણે સમજતા નથી.
$\rightarrow$ પ્રાથમિક ચયાપચયકો ઓળખી શકાય તેવા કાર્યો ધરાવે છે અને સામાન્ય શારીરિક પ્રક્રિયાઓમાં જાણીતી ભૂમિકા ભજવે છે.
$\rightarrow$ ઘણા દ્વિતીયક ચયાપચયકો 'માનવ કલ્યાણ' માટે ઉપયોગી છે (દા.ત., રબર, દવાઓ, મસાલા, સુગંધ અને રંગદ્રવ્યો).
$\rightarrow$ કેટલાક દ્વિતીયક ચયાપચયકોનું પર્યાવરણીય મહત્વ પણ છે.