સંકોચનીયતા અવયવ $(Z)$ સમજાવો.

(N/A) સંકોચનીયતા અવયવ $(Z)$ ને દબાણ $(p)$ અને મોલર કદ $(V_m)$ ના ગુણાકાર અને વાયુ અચળાંક $(R)$ તથા તાપમાન $(T)$ ના ગુણાકારના ગુણોત્તર તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. તે વાસ્તવિક વાયુના આદર્શ વાયુ વર્તણૂકથી વિચલનને માપે છે.
$Z = \frac{pV_m}{RT} = \frac{pV}{nRT}$
$(i)$ આદર્શ વાયુ માટે,$Z = 1$ તમામ તાપમાન અને દબાણે હોય છે,કારણ કે તે $pV = nRT$ સમીકરણનું પાલન કરે છે.
$(ii)$ વાસ્તવિક વાયુઓ માટે,$Z \neq 1$.
- જો $Z > 1$ હોય,તો વાયુ ધન વિચલન દર્શાવે છે,જેનો અર્થ છે કે તે આદર્શ વાયુ કરતા ઓછો સંકોચનીય છે (દા.ત.,$H_2$ અને $He$ તમામ દબાણે).
- જો $Z < 1$ હોય,તો વાયુ ઋણ વિચલન દર્શાવે છે,જેનો અર્થ છે કે તે આદર્શ વાયુ કરતા વધુ સંકોચનીય છે (દા.ત.,મધ્યમ દબાણે $CH_4$ અને $CO_2$).
ખૂબ ઓછા દબાણે,તમામ વાસ્તવિક વાયુઓ આદર્શ વર્તણૂક તરફ જાય છે અને $Z$ નું મૂલ્ય $1$ ની નજીક પહોંચે છે.