ઓપ્ટિકલ સાધનોની વિભેદન શક્તિ (Resolving Power) સમજાવો અને ટેલિસ્કોપની વિભેદન શક્તિ સમજાવો.

(N/A) વિભેદન શક્તિ: બે નજીક રાખેલી વસ્તુઓના સ્પષ્ટ અલગ પ્રતિબિંબ ઉત્પન્ન કરવાની ઓપ્ટિકલ સાધનની ક્ષમતાને તેની વિભેદન શક્તિ કહેવામાં આવે છે.
ઓપ્ટિકલ સાધનોમાં વિવર્તનની ઘટનાને કારણે,ખૂબ નજીક રહેલી વસ્તુઓ અને તેમના પ્રતિબિંબોને અલગ પાડવા મુશ્કેલ છે.
ટેલિસ્કોપનું કોણીય વિભેદન તેના ઓબ્જેક્ટિવ લેન્સ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે. આઈપીસ દ્વારા મેગ્નિફિકેશન વધારવાથી વિભેદન સુધરતું નથી; આઈપીસ ફક્ત ઓબ્જેક્ટિવ દ્વારા રચાયેલા પ્રતિબિંબને મોટું કરે છે.
જ્યારે પ્રકાશનું સમાંતર કિરણપુંજ બહિર્ગોળ લેન્સ પર આપાત થાય છે,ત્યારે લેન્સ કિરણપુંજને કેન્દ્રિત કરે છે. પરંતુ વિવર્તનને કારણે,તે એક બિંદુને બદલે મર્યાદિત વર્તુળાકાર વિસ્તારમાં કેન્દ્રિત થાય છે. આ આકૃતિમાં દર્શાવેલ છે.
કેન્દ્રીય તેજસ્વી વિસ્તારની આસપાસ ઘેરા અને તેજસ્વી વલયો મળે છે,જેને એરીના વલયો (Airy's rings) કહેવામાં આવે છે.
જો $f$ એ લેન્સની કેન્દ્રલંબાઈ હોય અને $2a$ એ વર્તુળાકાર છિદ્રનો વ્યાસ હોય,તો કેન્દ્રીય મહત્તમની રેખીય પહોળાઈ $\frac{1.22 \lambda f}{2a}$ છે.
તેથી,કેન્દ્રીય મહત્તમની ત્રિજ્યા:
$r_{0} \approx \frac{1.22 \lambda f}{2a} = \frac{0.61 \lambda f}{a}$
સંબંધ $r_{0} = f \Delta \theta$ નો ઉપયોગ કરતા:
$f \Delta \theta \approx \frac{0.61 \lambda f}{a}$
$\therefore \Delta \theta \approx \frac{0.61 \lambda}{a}$
અહીં,$\Delta \theta$ એ બે પ્રતિબિંબોને અલગ જોવા માટે જરૂરી લઘુત્તમ ખૂણો છે,જે ટેલિસ્કોપનું કોણીય વિભેદન દર્શાવે છે.
આમ,જ્યારે ઓબ્જેક્ટિવનો વ્યાસ $(2a)$ મોટો હોય,ત્યારે $\Delta \theta$ નાનું બને છે. એટલે કે ટેલિસ્કોપ માટે,મોટું છિદ્ર $a$ ઉચ્ચ વિભેદન શક્તિ આપે છે.